10 Thói Quen Không Tốt Khi Chăm Sóc Trẻ Và Ảnh Hưởng Đến Sự Hình Thành Tính Cách

10 thói quen phổ biến khi chăm sóc trẻ có thể ảnh hưởng đến tính cách con, cùng cách xử lý thay thế cụ thể cho cha mẹ và bảo mẫu.

Trẻ nhỏ học cách nhìn nhận thế giới chủ yếu qua những trải nghiệm lặp lại hằng ngày với cha mẹ, ông bà và người chăm sóc. Một câu nói tưởng như vô hại, một lời hù dọa cho trẻ nghe lời ngay, hay việc chiều trẻ để tránh khóc có thể giúp người lớn xử lý tình huống nhanh hơn. Nhưng nếu những cách này trở thành thói quen, trẻ có thể dần hình thành những khuôn mẫu không có lợi về niềm tin, khả năng tự kiểm soát, tinh thần trách nhiệm và cách ứng xử với người khác.

Không có một tình huống đơn lẻ nào quyết định toàn bộ tính cách của trẻ. Điều quan trọng là cách người lớn phản ứng một cách nhất quán trong thời gian dài. Dưới đây là 10 thói quen phổ biến mà gia đình và bảo mẫu nên lưu ý, cùng những cách thay thế tích cực và thực tế hơn. Nội dung phù hợp nhất với trẻ từ 2 đến 6 tuổi.

10 thói quen không tốt khi trông trẻ được nhắc đến trong bài

– Nói dối hoặc bịa chuyện để trẻ nghe lời

– Đưa ra cảnh báo rồi không bao giờ thực hiện

– Cười xòa cho qua khi trẻ vừa làm sai

– Nuông chiều quá mức và phá vỡ nếp sinh hoạt

– Làm thay trẻ mọi việc vì sợ trẻ chậm hoặc làm sai

– Quát mắng, đánh đòn hoặc làm trẻ xấu hổ

– Dán nhãn và so sánh trẻ với người khác

– Mỗi người chăm sóc áp dụng một quy tắc khác nhau

– Dùng màn hình để giải quyết mọi lúc trẻ buồn chán hoặc mè nheo

– Không lắng nghe cảm xúc và luôn yêu cầu trẻ “nín ngay”

1. Nói dối hoặc bịa chuyện để trẻ nghe lời

“Ăn đi rồi cô dẫn đi chơi”, “Con nín đi, không thì ông kẹ bắt” hay “Không ăn là công an đến bắt” có thể khiến trẻ tạm thời làm theo. Tuy nhiên, khi lời hứa không bao giờ thành sự thật và nhân vật đáng sợ kia không bao giờ xuất hiện, trẻ sẽ dần nhận ra lời nói của người lớn không đáng tin. Trẻ cũng có thể học rằng nói dối là một cách bình thường để đạt được điều mình muốn, đồng thời hình thành nỗi sợ không cần thiết đối với bóng tối, người lạ hoặc công an. Nên làm gì? Hãy nói ngắn gọn, đúng sự thật và chỉ hứa điều có thể thực hiện. Ví dụ: “Con ăn thêm vài muỗng để có sức chơi. Hôm nay mình không ra ngoài, nhưng ăn xong cô sẽ đọc truyện cùng con.”

2. Đưa ra cảnh báo rồi không bao giờ thực hiện

Người lớn thường nói: “Con không ngồi xuống thì mẹ cho xuống xe”, nhưng cuối cùng trẻ vẫn đứng và chuyến đi vẫn tiếp tục như không có chuyện gì. Khi điều này lặp lại, trẻ hiểu rằng lời cảnh báo chỉ là lời nói. Trẻ có xu hướng phớt lờ yêu cầu, thử giới hạn nhiều hơn và chỉ phản ứng khi người lớn thật sự nổi giận. Nên làm gì? Chỉ đưa ra hậu quả hợp lý, an toàn và có thể thực hiện. Có thể nói: “Trên xe, con phải ngồi đúng chỗ để an toàn. Nếu con chưa ngồi, xe sẽ chưa chạy.” Sau đó bình tĩnh làm đúng như đã nói, không đe dọa thêm và không tranh cãi kéo dài.

3. Cười xòa cho qua khi trẻ vừa làm sai

Khi trẻ đánh bạn, ném đồ hoặc cố tình vi phạm quy tắc, nếu người lớn vừa nhắc nhở vừa cười, bỡn cợt hoặc nhanh chóng cho qua, trẻ sẽ khó hiểu hành vi nào là không được phép. Việc ôm và giúp trẻ bình tĩnh không có gì sai; tình cảm không làm mất đi kỷ luật. Vấn đề là người lớn thể hiện thái độ không nhất quán hoặc bỏ qua việc hướng dẫn trẻ sửa sai. Nên làm gì? Hãy tách cảm xúc khỏi hành vi: “Cô biết con đang giận và cô vẫn ở đây với con. Nhưng con không được đánh em.” Khi trẻ bình tĩnh, hướng dẫn trẻ xin lỗi, nhặt lại đồ hoặc thực hiện một hành động phù hợp để sửa sai. Mục tiêu không phải làm trẻ sợ mà giúp trẻ hiểu ranh giới và trách nhiệm.

4. Nuông chiều quá mức và phá vỡ nếp sinh hoạt

Cho trẻ ăn bánh ngọt trước bữa chính, mua đồ chơi mỗi khi trẻ khóc hoặc thay đổi kế hoạch chỉ để tránh một cơn mè nheo có thể tạo ra sự yên ổn trước mắt. Về lâu dài, trẻ dễ hình thành thói quen đòi hỏi, khó chờ đợi và khó chấp nhận khi mong muốn không được đáp ứng ngay. Việc ăn vặt không đúng lúc còn khiến trẻ mất cảm giác đói và từ chối bữa chính. Nên làm gì? Duy trì giờ ăn, giờ ngủ và quy tắc cơ bản tương đối ổn định. Người lớn có thể cho trẻ quyền lựa chọn trong giới hạn: “Con muốn ăn cơm trước hay ăn canh trước?” thay vì “Con có muốn ăn tối không?”

5. Làm thay trẻ mọi việc vì sợ trẻ chậm hoặc làm sai

Trẻ loay hoay năm phút với chiếc giày, trong khi người lớn chỉ mất mười giây để làm giúp. Tự đi giày, cất đồ chơi, rót nước hay lau chỗ vừa làm đổ đều cần thời gian để học. Nếu người lớn luôn làm thay vì muốn nhanh hơn, trẻ ít có cơ hội luyện tính tự lập, sự kiên trì và khả năng giải quyết vấn đề. Trẻ có thể quen chờ người khác phục vụ, dễ bỏ cuộc khi gặp khó khăn hoặc thiếu tự tin vào năng lực của mình. Nên làm gì? Chia nhiệm vụ thành từng bước nhỏ và hỗ trợ vừa đủ. Thay vì mang giày giúp trẻ ngay, hãy nói: “Con thử xỏ chân vào trước, phần dây khó cô sẽ giúp.” Hãy khen nỗ lực và tiến bộ cụ thể, không chỉ khen kết quả.

6. Quát mắng, đánh đòn hoặc làm trẻ xấu hổ

La hét, đánh trẻ hoặc mắng trẻ trước mặt người khác có thể khiến trẻ dừng hành vi vì sợ, nhưng không giúp trẻ hiểu cần làm gì khác đi. Nếu thường xuyên bị đối xử theo cách này, trẻ có thể trở nên rụt rè, che giấu lỗi, phản ứng hung hăng hoặc bắt chước cách dùng sức mạnh để giải quyết bất đồng. Nên làm gì? Trước hết hãy bảo đảm an toàn, sau đó dùng giọng bình tĩnh và câu nói rõ ràng: “Con không được ném đồ. Món đồ này sẽ được cất trong 10 phút, rồi con cùng cô dọn lại.” Hậu quả nên liên quan trực tiếp đến hành vi, vừa sức với độ tuổi và không làm tổn thương phẩm giá của trẻ. UNICEF cũng khuyến nghị cha mẹ ưu tiên kỷ luật tích cực thay cho trừng phạt thân thể (tham khảo hướng dẫn của UNICEF).

7. Dán nhãn và so sánh trẻ với người khác

Những câu như “Con hư quá”, “Sao con nhát thế?” hoặc “Nhìn bạn ngoan hơn con nhiều” dễ trở thành cách trẻ định nghĩa chính mình. Thay vì hiểu rằng một hành vi có thể thay đổi, trẻ có thể tin rằng mình vốn là người hư, vụng về hoặc kém cỏi. So sánh còn làm tăng mặc cảm, ganh đua và khoảng cách giữa anh chị em hoặc bạn bè. Nên làm gì? Mô tả hành vi thay vì gắn nhãn con người. Hãy nói: “Con chưa cất đồ chơi sau khi chơi xong” thay cho “Con bừa bộn quá.” Khi góp ý, chỉ rõ điều trẻ có thể làm tiếp theo và ghi nhận sự tiến bộ của chính trẻ so với trước đây.

8. Mỗi người chăm sóc áp dụng một quy tắc khác nhau

Nếu mẹ không cho xem điện thoại khi ăn nhưng ông bà hoặc bảo mẫu lại cho phép, trẻ sẽ không biết quy tắc nào thật sự quan trọng. Trẻ có thể liên tục thử giới hạn, tìm người dễ đồng ý hơn hoặc phản ứng mạnh mỗi khi đổi người chăm sóc. Sự thiếu nhất quán cũng khiến trẻ khó dự đoán điều gì sẽ xảy ra và có thể làm trẻ cảm thấy bất an. Nên làm gì? Gia đình và bảo mẫu nên thống nhất một số nguyên tắc cốt lõi về an toàn, ăn uống, màn hình, giờ ngủ và cách xử lý hành vi. Không cần mọi người giống nhau hoàn toàn, nhưng các ranh giới quan trọng và hậu quả chính nên được duy trì nhất quán.

9. Dùng màn hình để giải quyết mọi lúc trẻ buồn chán hoặc mè nheo

Sáu giờ tối, trẻ không chịu ngồi vào bàn. Chiếc điện thoại được đưa ra, và bữa ăn trôi qua yên ắng. Cho trẻ xem điện thoại trong mỗi bữa ăn, khi chờ đợi hoặc ngay khi trẻ bắt đầu khóc có thể trở thành giải pháp rất tiện cho người lớn. Tuy nhiên, nếu lặp lại thường xuyên, trẻ ít có cơ hội học cách chờ đợi, tự chơi, cảm nhận tín hiệu no – đói và tự điều chỉnh cảm xúc. Trẻ cũng dễ hình thành thói quen chỉ hợp tác khi được đổi lại bằng màn hình. Nên làm gì? Chuẩn bị những lựa chọn thay thế phù hợp như sách mỏng, đồ chơi nhỏ, trò quan sát, bài hát hoặc một nhiệm vụ đơn giản. Nếu gia đình cho phép dùng màn hình, nên có thời điểm và giới hạn rõ ràng, thay vì dùng điện thoại như phần thưởng hoặc công cụ dập tắt mọi cảm xúc khó chịu.

10. Không lắng nghe cảm xúc và luôn yêu cầu trẻ “nín ngay”

“Có gì đâu mà khóc”, “Con trai không được yếu đuối” hay “Nín ngay thì mẹ mới thương” khiến trẻ hiểu rằng một số cảm xúc là không được chấp nhận. Trẻ có thể học cách che giấu cảm xúc, khó gọi tên nhu cầu của mình hoặc bùng nổ mạnh hơn vì chưa biết cách diễn đạt. Việc công nhận cảm xúc không có nghĩa là đồng ý với mọi hành vi của trẻ. Nên làm gì? Hãy gọi tên cảm xúc và vẫn giữ giới hạn: “Con đang thất vọng vì chưa được chơi tiếp. Con có thể buồn, nhưng con không được ném đồ.” Sau khi trẻ bình tĩnh, cùng trẻ tìm cách phù hợp hơn như nói ra mong muốn, hít thở, xin giúp đỡ hoặc chọn một hoạt động khác.

Ba nguyên tắc giúp người lớn chăm sóc trẻ nhất quán hơn

Thay đổi thói quen không tốt khi chăm sóc trẻ không cần diễn ra trong một ngày. Người lớn có thể bắt đầu từ một tình huống lặp lại nhiều nhất, thống nhất cách phản ứng và kiên trì thực hiện. Khi lời nói và hành động của người chăm sóc đáng tin cậy, trẻ sẽ có nền tảng tốt hơn để phát triển sự tự tin, trung thực, khả năng tự kiểm soát và sự tôn trọng đối với người khác.

Khi bảo mẫu cùng gia đình giữ bộ nguyên tắc

Nhận diện sớm các thói quen không tốt khi chăm sóc trẻ sẽ hiệu quả hơn khi cả nhà cùng làm. Một bảo mẫu tốt không chỉ giúp trẻ an toàn mà còn cần hiểu và duy trì các nguyên tắc nuôi dạy của gia đình. Với dịch vụ trông trẻ tại nhà của Calibee, cha mẹ có thể trao đổi trước về nếp sinh hoạt, giới hạn và cách phản ứng phù hợp để trẻ nhận được sự chăm sóc nhất quán ngay cả khi cha mẹ vắng mặt. Nếu gia đình sắp đi du lịch hoặc công tác cùng con, bạn có thể tham khảo thêm 6 tiêu chí chọn bảo mẫu trông trẻ tại khách sạn để chuẩn bị kỹ hơn trước khi đặt dịch vụ ở nơi lạ.

Khi gia đình cần thêm một người đáng tin để cùng chăm con, Calibee có dịch vụ trông trẻ tại nhà với bảo mẫu được đào tạo và kiểm tra lý lịch trước khi nhận việc.